Bi-a Việt Nam: ba hệ phái bị đọc bằng một thước đo

11 giờ đêm, một CLB bi-a trên đường Lạch Tray, Hải Phòng. Một cậu bé 19 tuổi dọn sạch sáu ván bi-a Trung Quốc liên tiếp, không cho đối thủ chạm cơ. Có người quay lại, đăng lên mạng, sáng hôm sau hai trăm nghìn lượt xem, và dưới phần bình luận xuất hiện một câu quen thuộc: “Quyết Chiến mới đây rồi.” Tôi ngồi ở bàn số bốn, ghi lại từng ván. Cậu bé đánh hay thật. Nhưng câu bình luận kia sai ở một chỗ rất cụ thể: Trần Quyết Chiến chơi carom ba băng, hệ phái không có bi mục tiêu nào để đưa vào lỗ. Còn cậu bé này chơi bi-a Trung Quốc, nơi mọi thứ bắt đầu từ cú phá bi và kết thúc bằng việc dọn bàn. Hai người chơi hai môn khác nhau, dùng hai bộ kỹ năng khác nhau, thi đấu trong hai hệ thống giải khác nhau. Gọi đó là so sánh khập khiễng là chưa đủ. Đó là nhầm môn. Sự hồ nghi không phải để phủ nhận, mà để khoan sâu thêm trước khi công bố một phát hiện. Và phát hiện đầu tiên của tôi về bi-a Việt Nam là: chúng ta đang có một nền bi-a lớn nhanh hơn tấm bản đồ dùng để mô tả nó. Cần đặt lại vài viên gạch. Bi-a Việt Nam hiện tồn tại ít nhất ba hệ sinh thái vận hành song song, và chúng gần như không chia sẻ gì với nhau ngoài chữ “bi-a”. Carom ba băng là hệ phái Việt Nam có vị thế thật trên bản đồ thế giới: thi đấu trong hệ thống UMB, có World Cup, có giải vô địch thế giới, có bảng xếp hạng riêng. Kỹ thuật cốt lõi ở đây là đường đi của bi chủ qua ba băng, kiểm soát lực và xoáy, và khả năng đọc bàn trong điều kiện không có lỗ nào để bắn vào. Không có dọn bàn, không có phá bi, không có century. Snooker đứng cạnh đó với nền tảng mỏng hơn nhiều, nhưng có vài cá nhân đủ sức ra đấu trường châu lục. Hệ thống giải của snooker thuộc WPBSA và WST, với ba giải lớn nhất gọi là Triple Crown, và bảng xếp hạng vận hành theo doanh thu giải thưởng cuộn hai mùa — cơ chế rất dễ bị các bài báo thứ cấp mô tả sai thành hệ điểm theo giải. Nhóm còn lại gồm 9-ball, 10-ball và bi-a Trung Quốc, gọi chung là heyball. Đây là nơi tiền chảy nhanh nhất: chuỗi CLB mọc lên, giải thưởng của các tour heyball cao hơn nhiều so với mặt bằng thu nhập của một cơ thủ trẻ Việt Nam, và cú phá bi trở thành kỹ năng có giá trị kinh tế trực tiếp. Ba hệ phái, ba bộ luật, ba hệ thống xếp hạng, ba cấu trúc giải thưởng. Và một nền báo chí thể thao thường chỉ có một thước đo. Đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu nhất, vì nó là gốc của phần lớn những nhận định sai về bi-a Việt Nam trong vài năm qua. Trong carom ba băng, thứ quyết định đẳng cấp là khả năng tạo ra đường đi có thể lặp lại. Một cơ thủ giỏi không may mắn có đường ba băng đẹp; anh ta tính trước một chuỗi vị trí, và tỷ lệ thành công của chuỗi đó là thứ phân biệt người chơi ở đẳng cấp châu Á với người chơi ở đẳng cấp thế giới. Không có biến số ngẫu nhiên nào từ cú phá bi, vì không có cú phá bi. Trong bi-a Trung Quốc, ngược lại, cú phá bi là biến số lớn nhất. Chất lượng phá quyết định độ mở của bàn, và độ mở của bàn quyết định việc cơ thủ có thể dọn hay không. Một cơ thủ phá tốt nhưng xử lý bàn kém vẫn có thể thắng các ván ngắn; một cơ thủ xử lý bàn tốt nhưng phá kém sẽ chết dần ở thể thức dài. Đó là lý do các thể thức race-to-4, race-to-5 có tỷ lệ bất ngờ cao hơn hẳn thể thức dài — và cũng là lý do các tour thương mại chuộng thể thức ngắn. Trong snooker, trục kỹ thuật lại là xây dựng lượt ghi điểm và chơi an toàn. Khái niệm đặt một quả snooker — để bi mục tiêu bị che hoàn toàn — không có tương đương ở 9-ball hay heyball. Luật miss của snooker, cho phép trọng tài gọi lỗi và đặt lại bi khi cơ thủ không nỗ lực thoát snooker đủ mức, cũng không tồn tại ở hai hệ phái kia. Ba bộ kỹ thuật khác nhau. Vậy mà trong rất nhiều bài viết, tôi thấy người ta lấy chỉ số century của snooker để đánh giá một cơ thủ 9-ball, hoặc lấy số lần vô địch World Cup ba băng để so với thành tích ở một tour heyball. Đó là nhầm môn, và nhầm môn thì mọi kết luận phía sau đều mất giá trị. Lớp trầm tích tiếp theo là cơ chế xếp hạng. Bảng xếp hạng snooker vận hành trên doanh thu giải thưởng tích lũy trong hai mùa gần nhất, không phải điểm số cộng dồn theo từng giải. Điều này có nghĩa: một cơ thủ bảo vệ được điểm từ hai năm trước sẽ giữ thứ hạng cao dù phong độ hiện tại sa sút, và ngược lại, một tay cơ mới nổi có thể nhảy vọt chỉ sau một giải lớn. Nếu đọc một bài báo nói cơ thủ X tụt hạng vì phong độ, cần kiểm tra xem bài đó có tính đến việc điểm cũ đã hết hạn chưa. Phần lớn thì không. Hệ thống UMB của carom có logic riêng, và các tour heyball có bảng xếp hạng riêng của ban tổ chức. Ba hệ thống, ba cách tính. Một bài viết trộn lẫn chúng là một bài viết không thể kiểm chứng. Rồi đến cấu trúc giải thưởng. Ở cả ba hệ phái, tiền tập trung ở đỉnh. Một cơ thủ ngoài top 32 của một hệ thống lớn có thể có thu nhập từ giải thưởng thấp hơn chi phí di chuyển tới các giải đó. Đây là lý do vì sao thu nhập thực của cơ thủ chuyên nghiệp thường đến từ ba nguồn khác: hợp đồng biểu diễn, tài trợ cơ và phụ kiện, và các giải trong nước có nhà tài trợ. Bỏ qua ba nguồn này, bức tranh tài chính của nghề bi-a sẽ sai hoàn toàn. Lớp cuối, và là lớp tôi quan tâm nhất với tư cách người làm phát triển cầu thủ, là đường ống đào tạo. Carom ba băng của Việt Nam mạnh không phải vì có một học viện lớn, mà vì có một mạng lưới CLB dày ở Hải Phòng, TP.HCM và Bình Dương, nơi một đứa trẻ có thể tiếp xúc bàn bi-a mỗi ngày với chi phí thấp. Đó là một hệ thống phi chính thức, nhưng nó hiệu quả. Với snooker và heyball, đường ống mỏng hơn nhiều, và phần lớn tài năng trẻ đi qua các trung tâm tư nhân do cựu cơ thủ mở. Trong sáu năm theo dõi các giải ba băng và các tour heyball, tôi ghi lại một mẫu nhỏ: số giờ tập trên từng loại bàn, số ván thi đấu dưới áp lực có khán giả, và số lần hỏng ở ván quyết định. Ba cột đó dự báo tốt hơn nhiều so với số cú dọn bàn đẹp xuất hiện trên video. Mỗi cuộc chuyển nhượng là một vụ khảo cổ ngược: chúng ta đào bới quá khứ để tìm một mảnh ghép cho tương lai. Và trong bi-a, quá khứ đó không nằm ở highlight, mà nằm ở chấn thương cổ tay, ở những tháng tập không ai quay, ở việc cậu bé đó có bỏ học hay không. Tuổi hai mươi của một cơ thủ giống như tầng địa chất non trẻ: đẹp trên bề mặt, nhưng dễ sạt lở nếu không kiểm tra phần nền. Tôi đã từng đánh giá một tiền đạo trẻ qua bảng tính sáu năm và kết luận cần thêm ba tuần thử việc — ban lãnh đạo sốt ruột, nhưng dữ liệu đúng. Sáu tháng sau cậu ấy không đạt thể lực. Bài học đó áp dụng nguyên vẹn cho bi-a: một cơ thủ 19 tuổi dọn sáu ván liên tiếp trong CLB lúc 11 giờ đêm chưa nói lên điều gì về khả năng chịu áp lực ở ván quyết định của một giải có khán giả. Đây là chỗ tôi đi ngược số đông. Cách kể phổ biến hiện nay là bi-a Việt Nam đang bùng nổ tài năng. Tôi không tin vào cách kể đó, vì nó đảo ngược quan hệ nhân quả. Thứ đang bùng nổ là hạ tầng và dòng vốn, không phải năng lực thi đấu. Cấu trúc kể một câu chuyện khác. Số CLB bi-a tăng, số bàn tăng, số giờ tiếp xúc bàn của một đứa trẻ tăng. Đó là điều kiện vật chất. Dòng tiền từ các tour heyball chảy về, tạo ra một nghề có thu nhập khả thi ở tuổi 20. Đó là điều kiện kinh tế. Còn năng lực thi đấu ở đẳng cấp thế giới thì vẫn tập trung ở một hệ phái duy nhất — carom ba băng — và ở một nhóm tuổi hẹp. Nói cách khác: chúng ta đang có nhiều người chơi bi-a hơn, chứ chưa chắc có nhiều cơ thủ đẳng cấp thế giới hơn. Có một rủi ro cấu trúc đi kèm mà ít bài viết đề cập. Khi dòng vốn chảy mạnh về một hệ phái có thể thức ngắn và giải thưởng cao, nó sẽ hút tài năng trẻ ra khỏi hệ phái mà Việt Nam có lợi thế cấu trúc. Một cậu bé 15 tuổi đứng trước hai lựa chọn: tập ba băng trong môi trường có truyền thống và có HLV, hoặc tập heyball để kiếm tiền sớm hơn ở các tour thương mại. Lựa chọn thứ hai rất hợp lý với gia đình cậu ấy. Nhưng cộng dồn hàng nghìn lựa chọn hợp lý như vậy, chúng ta có thể có một thế hệ chơi tốt ở thể thức ngắn và thiếu chiều sâu ở thể thức dài. Tôi không nói điều đó là xấu. Tôi nói nó là một đánh đổi, và đánh đổi thì phải được đo, không phải được ca ngợi. Nếu phải đặt một cột mốc để kiểm tra lại phán đoán này, tôi sẽ chọn: trong ba mùa tới, có bao nhiêu cơ thủ Việt Nam dưới 21 tuổi lọt vào vòng loại trực tiếp của một giải thuộc hệ thống UMB, và bao nhiêu người trong số đó vẫn còn thi đấu ở tuổi 25. Bảng tính có trước cả giấc mơ. Tôi không vẽ tương lai, tôi chỉ đo lớp bụi thời gian đang phủ lên từng chỉ số. Nếu cột mốc đó dịch chuyển, tôi sẽ là người đầu tiên sửa lại kết luận của mình. Còn nếu nó đứng yên, thì câu Quyết Chiến mới dưới một video đêm khuya vẫn chỉ là một lời khen dễ dãi — thứ không giúp cậu bé 19 tuổi kia đi thêm được mét nào trên con đường dài.