Quyền hình ảnh cầu thủ: Mbappé, Messi và khoảng trống pháp lý ở V-League

Giữa tháng 9/2026, Kylian Mbappé ở lại phòng thay đồ khi các đồng đội xếp hàng cho buổi chụp ảnh với nhà tài trợ đội tuyển Pháp. Buổi chụp nằm trong lịch nghĩa vụ thương mại của Liên đoàn bóng đá Pháp, đặt ngay trước hai trận Nations League. Mbappé từ chối tham gia. Vài ngày sau, chủ tịch liên đoàn phải lên tiếng trước báo giới, và FFF cam kết mở lại đàm phán về thỏa thuận quyền hình ảnh với các tuyển thủ.

Một buổi sáng bị hủy. Nhưng thứ được đặt lên bàn cân không phải một buổi sáng của cầu thủ 23 tuổi. Nó là cách cả một nền bóng đá định giá một khuôn mặt.

Đọc tin đó lần đầu, tôi nghĩ tới một chuyện khác hẳn. Ở V-League, mỗi mùa có hàng trăm tấm ảnh cầu thủ được dùng cho quảng cáo, cho banner, cho nội dung mạng xã hội, và gần như không ai hỏi người trong ảnh. Mbappé dừng được một buổi chụp ảnh. Phần lớn cầu thủ Việt Nam không dừng được, vì họ không biết mình có quyền dừng.

Khuôn mặt cầu thủ đã trở thành tài sản có dòng tiền. Hệ thống luật điều chỉnh tài sản ấy vẫn chạy bằng những điều khoản viết từ thời bóng đá kiếm tiền bằng vé.

Muốn thấy vết nứt, phải tách quyền hình ảnh trong bóng đá thành hai tầng. Tầng thứ nhất thuộc về cá nhân: khuôn mặt, tên, chữ ký, giọng nói, và ngày nay là cả hình đại diện ba chiều trong game. Tầng thứ hai thuộc về tập thể: câu lạc bộ, đội tuyển quốc gia, giải đấu. Hai tầng này chồng lên nhau trong cùng một khung hình truyền hình, và gần như mọi tranh chấp đều bắt đầu từ một câu hỏi duy nhất: ai được ký hợp đồng cho tầng nào.

Ở Anh, các câu lạc bộ thường ký riêng một thỏa thuận quyền hình ảnh nằm ngoài hợp đồng lao động, chủ yếu vì lý do thuế. Ở Tây Ban Nha, quyền hình ảnh cá nhân được tách khỏi bảng lương và khai theo khung riêng, cũng vì lý do thuế. Ở cấp độ đội tuyển, Liên đoàn Pháp ban hành một điều lệ ràng buộc nghĩa vụ thương mại của tuyển thủ từ sau kỳ World Cup 2026 và vụ đình công ở Knysna, trong đó giới hạn số nhà tài trợ mà một cầu thủ phải tham gia quảng cáo trong một mùa. Mức được báo chí Pháp nhắc nhiều là năm nhà tài trợ.

Cấu trúc ở V-League mỏng hơn nhiều. Hợp đồng cầu thủ Việt Nam thường ngắn, phụ thuộc vào phí lót tay và lương, còn điều khoản quyền hình ảnh thường chỉ là một dòng sao chép từ mẫu hợp đồng cũ. Quyền thương mại của giải nằm trong tay đơn vị vận hành giải. Cầu thủ gần như không có cơ chế đàm phán tập thể cho khuôn mặt mình.

Nền pháp lý thì có, chỉ là chưa ai dùng. Điều 32 Bộ luật Dân sự 2026 ghi rõ cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình, và việc sử dụng hình ảnh cá nhân phải được người đó đồng ý. Ngoại lệ dành cho ảnh của người nổi tiếng trong các sự kiện công cộng hoặc vì lợi ích công cộng. Luật Quảng cáo cấm quảng cáo cho hàng hóa, dịch vụ bị pháp luật cấm, và cá cược thuộc nhóm đó.

Ghép ba mảnh này lại, bức tranh hiện ra khá rõ: một nền bóng đá đã sản sinh ra giá trị thương mại từ khuôn mặt cầu thủ, một khung pháp lý đủ để bảo vệ giá trị đó, và một khoảng trống thực thi nằm đúng ở giữa.

Thỏa thuận quyền hình ảnh tập thể ở đội tuyển Pháp vận hành như một chiếc két chia tiền. Liên đoàn bán một gói tài trợ, và thứ làm nên giá trị gói tài trợ là việc toàn bộ tuyển thủ cùng xuất hiện. Nhưng phần đóng góp biên của từng người vào gói đó chênh nhau rất xa. Một cầu thủ đá dự bị ở vòng loại có giá trị quảng cáo gần bằng không; Mbappé năm 2026 là cầu thủ được tìm kiếm nhiều nhất hành tinh.

Thỏa thuận quyền hình ảnh tập thể hoạt động như một khoản thuế nội bộ: người đóng nhiều nhất là ngôi sao lớn nhất, người nhận lại là cầu thủ đá dự bị. Đó là lý do mô hình này tồn tại lâu đến vậy, và cũng là lý do nó luôn căng thẳng ở đúng một điểm: khi ngôi sao nhận ra mình đang trợ giá cho người khác.

Tôi đặt cược vào Mbappé khi cả thế giới còn đang chê, và tôi vẫn giữ nguyên cược đó. Nhưng cú đặt cược năm 2026 là về chân trái. Cú đặt cược năm 2026 là về bản quyền. Một cầu thủ đã đạt tới ngưỡng mà thu nhập từ đội tuyển chỉ chiếm phần nhỏ trong tổng thu nhập sẽ có động cơ đàm phán lại, vì anh ta không còn cần khoản chia đó để sống, còn liên đoàn thì cần anh ta để bán gói tài trợ.

Ở Pháp, thế cân bằng đó nghiêng về phía cầu thủ đủ xa để buộc liên đoàn phải mở lại hồ sơ. Ở Việt Nam, chưa có cầu thủ nào ở vị thế đó. Nhưng cơ chế thì giống nhau, và cơ chế mới là thứ đáng theo dõi.

Tầng thứ hai của vấn đề nằm ở thuế, và nó giải thích vì sao quyền hình ảnh là mảnh đất màu mỡ đến vậy. Năm 2026, tòa án Tây Ban Nha kết án Lionel Messi và cha anh về tội trốn thuế liên quan đến thu nhập quyền hình ảnh, mức án 21 tháng tù sau đó được thay bằng phạt tiền. Năm 2026, Cristiano Ronaldo nộp phạt 18,8 triệu euro và nhận án 23 tháng tù treo trong một vụ việc cùng bản chất.

Cơ chế chung của cả hai vụ không phức tạp. Thu nhập quyền hình ảnh được chuyển qua các pháp nhân đặt ở nơi thuế thấp, trong khi cơ quan thuế Tây Ban Nha lập luận rằng phần thu nhập đó được tạo ra từ hoạt động tại Tây Ban Nha và phải chịu thuế tại đó.

Quyền hình ảnh là nơi giá trị vô hình của bóng đá rời khỏi bảng lương và đi vào hệ thống thuế, và đó cũng là nơi cả cầu thủ lẫn cơ quan thuế đều mất nhiều hơn họ tưởng. Lý do quyền hình ảnh trở thành phương tiện ưa thích rất đơn giản: không có thị trường tham chiếu cho một tấm ảnh. Một bàn thắng có giá, một suất dự Champions League có giá, một buổi chụp ảnh thì không. Chỗ nào không có giá tham chiếu, chỗ đó có chỗ cho định giá tùy ý.

Điều này dẫn thẳng tới tầng thứ ba, nơi phần lớn tiền thật sự được tạo ra và cũng là nơi phần lớn tranh chấp sẽ nổ ra trong vài năm tới: bên thứ ba khai thác hình ảnh cầu thủ ngoài quan hệ câu lạc bộ.

Một tựa game bóng đá hiện đại như dòng EA FC quy tụ hơn 19.000 cầu thủ thuộc hơn 700 câu lạc bộ. Mỗi khuôn mặt trong đó là một thỏa thuận cấp phép, hoặc một thỏa thuận tập thể được ký thay. Một cuốn sách về cầu thủ dùng ảnh bìa chụp từ mạng xã hội. Một poster phim tài liệu. Một banner của trang cá cược không phép. Một hình đại diện do trí tuệ nhân tạo dựng lại từ ảnh ghép.

Ở mỗi trường hợp đó, câu hỏi pháp lý trung tâm giống hệt nhau, và nó không phải câu hỏi về việc ảnh có bị dùng hay không. Ranh giới nằm ở chỗ tấm ảnh đang bán cái gì: một câu chuyện hay một sản phẩm.

Dùng ảnh một cầu thủ trong bài phóng sự điều tra về chấn thương của anh ta là sử dụng biên tập. Dùng cùng tấm ảnh đó in lên bìa một cuốn sách bán 200.000 bản là khai thác thương mại. Dùng ảnh một tuyển thủ Việt Nam trên banner cá cược là khai thác thương mại, lại còn khai thác cho một dịch vụ bị pháp luật cấm.

Có một lớp tinh vi hơn mà giới luật sư gọi là lập luận biến dạng. Khi một hình ảnh bị chỉnh màu, cắt cúp, cách điệu hoặc biếm họa, bên sử dụng thường lập luận rằng tác phẩm đã được biến đổi đủ để trở thành một sáng tạo mới, và do đó không còn là bản sao hình ảnh cá nhân. Bên nguyên thì lập luận ngược lại: chính vì bị biến đổi để hấp dẫn hơn về thương mại, mức độ khai thác càng nặng hơn.

Chuyển sang bóng đá, lập luận này có tương lai rất rộng. Một avatar cách điệu trong game, một hình đại diện AI dựng lại từ hàng nghìn bức ảnh, một ảnh bìa sách chỉnh màu cho bắt mắt — tất cả đều rơi vào vùng xám đó. Và vùng xám nào chưa có án lệ thì vùng đó còn bị khai thác.

Ở Việt Nam, vùng xám ấy đang bị khai thác mỗi ngày. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở V-League, một bộ trang phục thi đấu của cầu thủ thường mang từ bốn đến sáu dấu thương mại khác nhau, cộng thêm bảng hiệu của đơn vị tổ chức giải đặt sau lưng khu vực họp báo. Khi bóng chết, tôi bắt đầu đọc trận đấu — và ở V-League, khoảng lặng giữa hiệp là lúc các bảng hiệu diễu hành qua khung hình, còn cầu thủ là thứ đứng giữa chúng.

Phần lớn những dấu thương mại đó thuộc về câu lạc bộ hoặc đơn vị vận hành giải. Cầu thủ xuất hiện với vai trò vật mang. Đổi lại, họ nhận lương và phí lót tay. Thỏa thuận đó từng hợp lý khi giá trị thương mại của một cầu thủ Việt Nam còn thấp. Nó bắt đầu bất hợp lý khi hình ảnh tuyển thủ Việt Nam xuất hiện trên các trang cá cược không phép, trên các sản phẩm ăn theo, trên nội dung do bên thứ ba kiếm tiền, và không có ai trong hệ thống có nghĩa vụ ngăn việc đó lại.

V-League thiếu một chủ thể đàm phán tập thể cho quyền hình ảnh cầu thủ, và sự thiếu vắng đó được trả giá bằng những tấm banner không ai kiểm soát. Một cầu thủ đơn lẻ đi kiện một trang cá cược đặt máy chủ ở nước ngoài là cuộc chiến anh ta biết mình sẽ thua trước khi bắt đầu. Một hiệp hội cầu thủ có ngân sách pháp lý thì khác.

Số đông nhìn ngôi sao, tôi nhìn vào khoảng trống. Và khoảng trống lớn nhất ở đây không phải là thiếu luật. Điều 32 đã có từ 2026. Khoảng trống là thiếu người có động cơ và nguồn lực để dùng luật.

Đến đây tôi phải tự phản biện, vì lập luận trên có một điểm yếu chí mạng.

Nếu quyền hình ảnh được thắt chặt, ai là người hưởng lợi? Không phải cầu thủ trung bình. Người hưởng lợi là nhóm nhỏ cầu thủ có giá trị thương mại thật, tức là nhóm đã có tiền. Ở một giải đấu mà thu nhập của phần lớn cầu thủ chỉ ở mức trung bình so với mặt bằng lao động, việc buộc câu lạc bộ trả thêm cho quyền hình ảnh của vài người sẽ lấy tiền từ đúng cái quỹ đang trả lương cho những người còn lại. Tôi đang cổ vũ một cải cách có thể làm hẹp lại chứ không mở rộng phân phối.

Điểm yếu thứ hai nằm ở phía ngược lại. Nếu cầu thủ thắng kiện rộng, báo chí thể thao sẽ là bên chịu thiệt đầu tiên. Ảnh chụp trong trận, ảnh chân dung, ảnh minh họa bài điều tra về đời tư cầu thủ — tất cả đều có thể bị đe dọa bởi một chữ ký không xin được. Ngoại lệ vì lợi ích công cộng trong Điều 32 là hàng rào cần thiết, và nó cũng là hàng rào dễ bị xói mòn nếu các vụ kiện được khung hóa thành chuyện thương mại thuần túy.

Điểm yếu thứ ba, và đây là điểm tôi cân nhắc nhiều nhất. Có thể thị trường đã định giá đúng rồi. Nếu hình ảnh của cầu thủ V-League thật sự có giá trị thương mại lớn, hợp đồng đã phân bổ nó từ lâu, vì câu lạc bộ nào cũng muốn độc quyền một tài sản sinh lời. Việc điều khoản quyền hình ảnh mỏng có thể phản ánh một sự thật khó chịu: giá trị đó chưa tồn tại ở quy mô đáng kể. Và nếu nó chưa tồn tại, việc dựng thêm cơ chế pháp lý chỉ tạo thêm chi phí giao dịch cho những bên đang thiếu tiền nhất.

Tôi có thói quen đọc mọi khoảng trống như một cơ hội. Không phải khoảng trống nào cũng vậy. Có những khoảng trống chỉ đơn giản là chỗ chưa ai cần đến.

Nhưng có một dữ kiện khiến tôi không thể xếp chuyện này vào nhóm thứ hai. Quyền hình ảnh đã trở thành tiền thật ở những thị trường mà bóng đá Việt Nam đang hội nhập. Cầu thủ Việt Nam được mời làm đại diện thương hiệu, xuất hiện trong chiến dịch của nhãn hàng quốc tế, được đưa vào nội dung của các nền tảng nước ngoài. Dòng tiền đã chảy tới, chỉ là đường ống thì chưa có.

Nên dự đoán của tôi không phải là một vụ kiện lớn. Nó cụ thể hơn.

Trong vòng 24 tháng tới, sẽ có ít nhất một cầu thủ V-League hoặc người đại diện của anh ta đăng ký nhãn hiệu cho tên và hình ảnh của mình, hoặc gửi văn bản yêu cầu chấm dứt việc sử dụng hình ảnh trái phép tới một bên thương mại. Không cần tòa án. Chỉ cần một lá thư có luật sư ký.

Cùng khung thời gian đó, đơn vị vận hành giải hoặc liên đoàn sẽ công bố một mẫu điều khoản quyền hình ảnh chuẩn cho hợp đồng cầu thủ, hoặc một bộ quy tắc thương mại cấp phép hình ảnh tập thể. Đây là bước rẻ nhất và ít rủi ro nhất, nên nó sẽ đến trước.

Và một dự đoán thứ ba, dễ kiểm chứng hơn cả: một nhà phát hành game trong nước sẽ ký hợp đồng bản quyền hình ảnh riêng lẻ với một nhóm tuyển thủ quốc gia. Khi hợp đồng đó xuất hiện, mức giá của nó sẽ là mức giá tham chiếu đầu tiên cho khuôn mặt một cầu thủ Việt Nam. Và từ lúc có mức giá tham chiếu, mọi thứ khác sẽ thay đổi.

Bóng đá hiện đại không có ngẫu nhiên, chỉ có dữ liệu chưa được đọc. Kỳ chuyển nhượng tới đây của bóng đá Việt Nam sẽ không chỉ nói về một tiền đạo. Nó sẽ nói về một bảng giá quyền hình ảnh, và về việc ai là người đầu tiên ở V-League hiểu rằng khuôn mặt mình không phải tài sản của câu lạc bộ.

Khi bóng chết, tôi bắt đầu đọc trận đấu. Và trận đấu đang diễn ra ở một chỗ không ai quay phim.